Το βιβλίο και ο άνθρωπος

«Κάθε βιβλίο που διαβάζουμε, θέτει σε κίνηση την εσωτερική μας πυξίδα. Κάθε ξένο πνεύμα μας φανερώνει από ποιες πλευρές τόσο διαφορετικές μπορεί να αντικρύσει κανείς τον κόσμο.

Σιγά – σιγά αρχίζει κατόπι, σοδειάζοντας την ανησυχία, η πυξίδα να στρέφεται στην παλιά κατεύθυνση, αυτή που ανήκει στον καθένα, ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του.

Έτσι συνέβη και σ’ εμένα σε μια παύση της ανάγνωσης. Μπορεί κανείς να διαβάζει πολύ, και ένας μανιώδης της ανάγνωσης και περιθωριοποιημένος της ζωής, καταναλώνει τα βιβλία και τις γνώμες καθώς ο κοινωνικός άνθρωπος καταναλώνει ανθρώπους…

Και θαυμάζει κανείς συχνά την ποσότητα που μπορεί να ανεχθεί. Αλλά κατόπι, χρειάζεται να τα πετάξει όλα πέρα και να περιδιαβάσει λίγο στο δάσος, να παρατηρήσει τον καιρό και τα φυτά, τις ομίχλες και τους ανέμους για να ξαναβρεί στον εαυτό του το γαλήνιο σημείο από όπου ο κόσμος κερδίζει την ενότητά του.

Όποιος εξοικειώθηκε κάπως με τον ακήραπο κόσμο των βιβλίων, γρήγορα θα εισέλθει σε μια νέα σχέση, όχι μονάχα με το περιεχόμενο αλλά και με το ίδιο το βιβλίο. Μας κηρύσσεται συχνά το χρέος να διαβάζουμε βιβλία και να τα αγοράζουμε, κι εγώ, καθώς είμαι παλιός φίλος των βιβλίων και κάτοχος μιας καθόλου μικρής βιβλιοθήκης, μπορώ από πείρα να βεβαιώσω πως η αγορά βιβλίων δεν χρησιμεύει μονάχα για να θρέψει τους βιβλιοπώλες και τους συγγραφείς, αλλά πως η κατοχή βιβλίων (πέρα από την μελέτη τους) προσφέρει τις δικές της χαρές και αποτελεί μια ξεχωριστή ηθική της.

Όλα όσα μοιάζει να έχουν χαθεί, μπορεί να επανέλθουν μια μέρα.

Σήμερα διαβάζουμε και μας αρέσουν κάποιοι ποιητές του παρελθόντος που οι πατεράδες μας σχεδόν αγνοούσαν τα ονόματά τους και σήκωναν τους ώμους των κι εμείς λησμονήσαμε και σηκώνουμε τους ώμους εμπρός σε ποιητές που μια γενιά νωρίτερα βρίσκονταν επικεφαλής στους καταλόγους των κλασικών.

Ο θησαυρός ενός έθνους σε τέχνη και ποίηση είναι καθώς ο θησαυρός του ατόμου σε αναμνήσεις κι εμπειρίες: τίποτε δεν χάνεται τελείως και όλες μπορούν να επανεμφανιστούν και να γίνουν επίκαιρες κάθε στιγμή, έστω και αν αυτό που σε κάθε στιγμή αντικαθρεφτίζεται στην συνείδηση είναι μονάχα ένα εκατομμυριοστό της συνολικής κληρονομιάς.

Ότι έχει γραφεί, αργά ή γρήγορα φυλλοροεί. Το συμπαντικό Πνεύμα διαβάζει όλα τα γραπτά, παρακολουθεί την εξαφάνιση όλων των γραπτών και χαμογελά. Για μας, είναι καλό που έχουμε διαβάσει κάποια από αυτά και που μαντέψαμε το νόημά τους. Το νόημα που γοητεύει σε κάθε κείμενο και ενοικεί σ’ αυτό μυστικά, είναι πάντα ίδιο».

Το κείμενο του νομπελίστα Γερμανού λογοτέχνη Herman Hesse με τον τίτλο, «Το βιβλίο και ο άνθρωπος», σε μετάφραση Πάνου Δοξιάδη, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, τχ. 333 (Σεπτέμβριος 1999).

Ὁ Ζήσιμος Λορεντζάτος γιὰ τὸ Εὐαγγέλιο ποὺ κυκλοφοράει ἀκόμα μυστικὰ μέσα στὸ γλωσσικὸ αἷμα μας

«Γιὰ ὅσους ἀφιλοσόφητα χρησιμοποιοῦν τὴ γλῶσσα δίχως ὑποψία γιὰ ἐκεῖνο -ἤγουν τὸ πνεῦμα κάθε γλώσσας- ποὺ κρύβεται ἢ ποὺ κυκλοφοράει κάτω ἀπὸ τὴ γλῶσσα, μπορεῖ νὰ ὑποστηρίξεις κανένας πὼς δὲ μιλοῦν ἢ δὲ γράφουν ἀληθινά, ψιττακίζουν. Καὶ συνακόλουθα δὲ σκέφτονται ἀληθινά, ἀφοῦ σκέψη καὶ γλῶσσα δὲν χωρίζονται. Ἕνα μικρὸ παράδειγμα (ἀπὸ χίλια).

Πόσοι ξέρουν σήμερα πώς, ὅταν λέμε καθημερινὰ "μωρὲ" καὶ "ὠρὲ" καὶ "ρὲ" καὶ "βρὲ" ἢ προσθέτουμε καὶ τὰ θηλυκὰ "μωρὴ" καὶ "ὠρή", διατηροῦμε ἀκόμα κρυμμένη μέσα στὸ ὑφάδι τῆς γλώσσας μας τὴν "Ἐπὶ τoὺ ὅρους Ὁμιλία": ὃς δ᾿ ἂν εἴπῃ (ἐννοεῖται στὸν ἀδελφό του ἂν εἴπη) μωρέ, ἔνοχος ἔσται εἰς τὴν γέενναν τοῦ πυρός (Κατὰ Μάτθ. Ε΄ 22); Πόσοι τάχα ξέρουν; Πόσοι τοὺς "φωτισμένους", "ἀθρήσκευτους" καὶ "θρησκευάμενους", πὼς τὸ εὐαγγέλιο κυκλοφοράει ἀκόμα μυστικὰ μέσα στὸ γλωσσικὸ αἷμα τους, ἔστω καὶ στὸ καταφρονεμένο αὐτὸ "ρὲ" ποὺ ἐξακαλουθοῦμε νὰ τὸ ἀκοῦμε καθημερινά, καὶ πόσοι, τὸ συνειδητοποιοῦν;

Ἕνα μικρὸ παράδειγμα (ἀπὸ χίλια)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Ἀθήνα: Δόμος, σ. 215 [421].

Περίσκεπτη η Θεοτόκος

Πατριαρχικός Ναός Αγίου Γεωργίου, φωτ. 73. Η Παναγία η Παμμακάριστος, λεπτομέρεια της εμβληματικής ψηφιδωτής εικόνας του Πατριαρχικού Ναού, έργο του 11ου-12ου αιώνα. Είναι τοποθετημένη σε μεγάλο προσκυνητάρι στο παρεκκλήσι της Παμμακαρίστου στην Α-ΝΑ πλευρά του Αγίου Γεωργίου (στη δεξιά πλευρά του τέμπλου). Σπάνιο έργο και πολύτιμο κειμήλιο της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. ΠΗΓΗ: ΑΠΑΝ

Περίσκεπτη η Θεοτόκος

Στη σκοτεινή, Βυζαντινή εικόνα,

αυτή η μεσιτεύουσα γλυκεία ελπίς,

Έμεινε σοβαρή και μ’ αυστηρή θωριά·

Στο βλέμμα του επισκέπτη που Την κοίταζε

μελαγχολία γεμάτος για την απιστία του,

γνωρίζοντας συνάμα την μύχιαν έπαρση,

ίσως και τον κρυμμένο φόβο,

μέσα στην άδειαν εκκλησία,

αφού τελείωσε ο σύντομος Εσπερινός.

ΖΩΗ ΚΑΡΕΛΛΗ. (2000). «Μετά τον Εσπερινό», στο: Τα Ποιήματα, τ. Β΄. Αθήνα: Οι Εκδόσεις των Φίλων, σ. 156.

Αναστάσιος Πανέρης και Δημήτριος Μπεγιάζης (11 Αυγούστου): Το «κάλλος» των Νεομαρτύρων

Το «κάλλος» των Νεομαρτύρων της Εκκλησίας μας είναι η εσωτερική ομορφιά και θυσία όσων μαρτύρησαν την πίστη τους στον Χριστό στα δύσκολα χρόνια της δουλείας μας στον Τούρκο δυνάστη. Στο απολυτίκιο των Αγίων Πάντων ψάλλουμε έναν πανέμορφο στίχο, το: «πορφύραν και βύσσον», η θυσία τους δηλαδή είναι γεμάτη αίματα και στολισμένη με βασιλικά ενδύματα. Οι δύο νέοι Λέσβιοι Νεομάρτυρες, ο Αναστάσιος Πανέρης (από τον Ασώματο, 20 χρονών) και ο Δημήτριος Μπεγιάζης (από την Αγιάσο, 18 χρονών), με το μαρτύριό τους δεν τίμησαν μόνον την Εκκλησία, τίμησαν και τη Ρωμιοσύνη. A.I.K.

Ιδού τι γράφει ο Φώτης Κόντογλου:

«Τον καιρό που είμαστε σκλάβοι στους τούρκους, ήτανε ταπεινοί, απλοί, λιγομίλητοι, με τη φωτιά της πίστης στα στήθια τους, απονήρευτοι κι αγράμματοι, αφού το μόνο που γνωρίζανε να λένε μπροστά στον αγριεμένον τον κριτή ήτανε: “Χριστιανός γεννήθηκα και Χριστιανός θ’ αποθάνω”. Νέοι άνθρωποι, παλληκάρια, απάνω στ’ άνθος της νιότης τους, πηγαίνανε προθυμερά να παραδοθούνε για τ’ όνομα του Χριστού, κι αντίς αρραβωνιάσματα και ξεφαντώματα σφαζότανε σαν τ’ αρνιά ή κρεμαζότανε με τη θελειά στο λαιμό τους και, για να τους τυραγνάνε περισσότερο οι άπιστοι, κόβανε τον λαιμό τους σιγά-σιγά με στομωμένα μαχαίρια ή τους κρεμάζανε με σάπια σχοινιά που κοβόντανε, για να τους ξανακρεμάσουνε. Και τα μόνα που ξέρανε από τη θρησκεία μας οι περισσότεροι απ’ αυτούς ήτανε τα λόγια του Χριστού που είπε: “Όποιος με ομολογήσει μπροστά στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω κ’ εγώ μπροστά στον Πατέρα μου, που είναι στον ουρανό, κι όποιος μ’ αρνηθεί μπροστά στους ανθρώπους, θα τον αρνηθώ κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου, που είναι στον ουρανό”∙ καθώς και τα λόγια τούτα που είπε ο Κύριος: “Μη φοβηθείτε από κείνους που σκοτώνουνε το σώμα, μα που δεν μπορούνε να σκοτώσουνε την ψυχή”∙ και: “Όποιος χάσει τη ζωή του για τ’ όνομά μου, αυτός θα ζήσει στην αιώνια ζωή”. Φώτης Κόντογλου. (1984). «Οι Νεομάρτυρες, η δόξα της Εκκλησίας μας», στο: Η Πονεμένη Ρωμιοσύνη. Αθήναι: Εκδοτικός Οίκος «Αστήρ» Αλ. & Ε. Παπαδημητρίου, σ. 228· [τηρήθηκε η ορθογραφία του συγγραφέα].

ΙΩΑΝΝΟΥ Μ. ΠΕΡΑΝΤΩΝΗ. (1994). Λεξικόν των Νεομαρτύρων. (Οι Νεομάρτυρες από της αλώσεως της ΚΠόλεως μέχρι της απελευθερώσεως του δούλου Έθνους), τ. Γ΄. Αθήναι: Εκκλησιαστικαί Εκδόσεις Εθνικής Εκατονπεντηκονταετηρίδος, σσ. 70, 170.

6 Αυγούστου: η συγκλονιστική γιορτή της Μεταμόρφωσης, η οποία ρίχνει φως σε δύο θρησκευτικούς πειρασμούς

Του ΘΑΝΑΣΗ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Πειρασμός πρώτος: Οι πιστοί να αποσυρθούν από τη λάσπη και τα ζόρικα της ιστορίας, και να αγκυροβολήσουν (να «αναπαυτούν») σε κάποια υπέροχη θεοτική εμπειρία.

Πειρασμός δεύτερος: Οι πιστοί να εισέλθουν στην ιστορία και στον δημόσιο βίο, αλλά ως κατακτητές που ονειρεύονται να καθυποτάξουν τον κόσμο.

Στην ευαγγελική αφήγηση της Μεταμόρφωσης, ο Χριστός πήρε μαζί του τρεις μαθητές, ανέβηκαν σε μια βουνοκορφή κι εκεί τους φανέρωσε τον πλήρη εαυτό του – την θεανθρωπότητά του. Μέσα στο αποκαλυπτικό φως ένας από τους μαθητές –ο Πέτρος– εκστασιασμένος, ζήτησε από τον Χριστό να μείνουν εκεί για πάντα...

Πολλοί κήρυκες λοιπόν επαινούν τον Πέτρο ως παράδειγμα προς μίμηση και παροτρύνουν τους εκκλησιαζόμενους να τον μιμηθούν – να επιθυμήσουν δηλαδή να μείνουν «εκεί» για πάντα.

Έλα όμως που άλλα πράγματα μας λέει το Ευαγγέλιο και η υμνολογία! Τον Πέτρο τον παρουσιάζουν ως παράδειγμα προς αποφυγή, ως υποκύπτοντα στον πειρασμό της δικής του τακτοποίησης, ερήμην του κόσμου! Ο Χριστός λοιπόν απάντησε στο αίτημα του Πέτρου (απέρριψε το αίτημα του Πέτρου) με σιωπή και με π ρ ά ξ η: Κατέβηκε από το βουνό της θεοτικής εμπειρίας για να συνεχίσει την πορεία του με τους τεθραυσμένους της ιστορίας. Μόλις κατέβηκε συνάντησε –λέει το Ευαγγέλιο– και συνέδραμε δυστυχισμένους που ζητούσαν γλυτωμό.

Η πορεία του Χριστού κοντολογίς δεν είναι περαντζάδα λαμέ celebrity, ούτε επέλαση ενός σταυροφόρου θρησκευόμενου. Είναι η πορεία συν-οδοιπόρου συμ-πάσχοντος και ελευθερωτή: έχει μέσα την σταύρωσή του και θα φτάσει στην ανάστασή του, η οποία δηλώνει το ακόμα παραπέρα: την μελλοντική Ανάσταση, την μεταμόρφωση όλου του κόσμου, την τελική νίκη της Ζωής, την τελική θανάτωση όλων των θανάτων. Με τη Μεταμόρφωση / με την φανέρωσή του ο Χριστός φανέρωσε το μέλλον.

Την Ανάσταση θα την δεξιωθεί η βιωμένη, η ιστορική οδύνη. Και θα την δεξιωθεί όχι με αδρανή αναμονή, αλλά με ενεργητική περπατησιά στη λάσπη της ιστορίας, με καθημερινή αναμέτρηση με το κακό και με την υποδούλωση. Αυτό λέει η πίστη – κι ας την πει, όποιος νιώθει ά-θεος, παράλογη. Μου φαίνεται απείρως πιο παράλογο να δεχτείς ως τέρμα των πάντων τη λάσπη... και μάλιστα αν αγανακτείς με το κακό και με την υποδούλωση!

Υ.Γ. Έχω γράψει για αυτή την οπτική της Μεταμόρφωσης στο βιβλίο μου «Με την ψυχή στα πόδια. Από το μνήμα το κενό στους δρόμους του κόσμου», εκδ. Εν Πλω, Αθήνα 2007. Η γνώμη μου είναι ότι αξίζει να διαβάσουμε καθαυτά τα κείμενα της υμνολογίας και των Πατέρων σχολιαστών. Δείτε στον ακόλουθο σύνδεσμο ένα αφιέρωμα (ιδίως το άρθρο του Κωνσταντίνου Μποζίνη και -επιτρέψτε μου- της αφεντιάς μου): https://drive.google.com/.../1XsI1ETVfIVMPjSzv53JDJ0.../view

H εικόνα είναι έργο του Alexander Ivanov, https://hermeneutrix.com/.../alexandr_ivanov.../...

ΠΗΓΗ: ΓΕΡΟΜΟΡΙΑΣ

Με αφορμή τη γιορτή των Αγίων Επτά Παίδων εν Εφέσω· (την 4η του μηνός Αυγούστου)

 Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

«Θα ήθελα να ήμουν ένας από τους Επτά Κοιμωμένους της Εφέσου. Οι χριστιανοί αυτοί αδελφοί, κατά τη διάρκεια του διωγμού του αυτοκράτορα Δεκίου (249-251) είχαν φυλακιστεί σε μια σπηλιά, της οποίας εν συνεχεία χτίστηκε το στόμιο. Στις αρχές του 5ου αιώνα, κατά τη βασιλεία ενός εκ των διαδόχων του Δεκίου, του Θεοδοσίου Β΄(408-450), ξύπνησαν για να διαφωτίσουν τον εν λόγω χριστιανό μονάρχη επί ενός σημείου του δόγματος που αφορούσε την έγερση των νεκρών. Φανταστείτε την έκπληξή τους όταν, μπαίνοντας στην πόλη, είδαν το Σταυρό τοποθετημένο πάνω από την κύρια πύλη, άκουσαν ανθρώπους να ορκίζονται ελεύθερα στο όνομα του Χριστού, είδαν να έχει χτιστεί μια εκκλησία, τον χριστιανικό κλήρο να ασχολείται με την επισκευή των τειχών της πόλης, και αντιλήφθηκαν ότι τα ασημένια νομίσματα των παγανιστών αυτοκρατόρων εξέπλησσαν τους ανθρώπους στην αγορά»[. Έτσι αρχίζει το βιβλίο του ο Peter Brown για την Ύστερη Αρχαιότητα, όρο που ο ίδιος καθιέρωσε, μελετώντας τον θρησκευτικό πολιτισμό της ύστερης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, μιας εποχής που αργά και σταθερά σηματοδότησε το τέλος του παγανιστικού κοσμοειδώλου της. 

Από 1ο π.Χ., αιώνα μέχρι και τα μέσα του 4ου μ.Χ., στον ευρύτερο χώρο της Μεσογείου, με κέντρο τη Ρώμη, κυρίαρχος υπήρξε ο ρόλος της ρωμαϊκής θρησκευτικότητας, η οποία σε αντίθεση με τη χριστιανική που ήταν υπό απηνή διωγμό, συντηρούνταν χάρη στον κρατικό μηχανισμό. Σύμφωνα με τον Brown, οι πολλαπλές θρησκευτικές αλλαγές που συνέβησαν καθ’ όλη τη διάρκεια της Ύστερης Αρχαιότητας, «μπορούν να θεωρηθούν ανακατανομή και επανορχήστρωση συστατικών που επί αιώνες προϋπήρχαν στον μεσογειακό χώρο». Για τον εκκλησιαστικό ιστορικό που μελετά αυτήν την περίοδο, η παραπάνω άποψη είναι εξαιρετικά σημαντική, στη θεώρηση τόσο της παγανιστικής, όσο και της χριστιανικής μορφής της -ιδιαίτερα της χριστιανικής- όπου ο άνθρωπος αντιμετώπιζε το υπερφυσικό ως ένα σύνολο δοξασιών μέσω των οποίων εκδηλωνόταν η «θεία δύναμη».

Οι εν Εφέσω Επτά Παίδες. Από το Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄: https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1613/

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου εδώ

Το βλέμμα της Παναγίας: η απόλυτη ενσάρκωση της παιδικής αθωότητας

«Το βλέμμα της Παναγίας είναι το μόνο πραγματικά παιδικό βλέμμα, το μόνο αληθινό βλέμμα παιδιού που κοίταξε ποτέ την ντροπή μας και τη δυστυχίας μας. Ναι, μικρέ μου, για να προσευχηθείς σωστά προς αυτήν, πρέπει να αισθανθείς επάνω σου αυτό το βλέμμα που δεν είναι ακριβώς το βλέμμα της επιείκειας -γιατί η επιείκεια προϋποθέτει κάποια πικρή εμπειρία- αλλά της τρυφερής συμπόνοιας, της οδυνηρής έκπληξης, κάποιου ακατανόητου σ’ εμάς συναισθήματος, αδιανόητου, ανείπωτου, που την κάνει πιο νέα από την αμαρτία, πιο νέα από το γένος από το οποίο προήλθε, και, αν και Μητέρα δια της χάριτος, Μητέρα των χαρίτων, είναι η μικρή αδερφή του ανθρώπινου γένους».

GEORGES BERNANOS. (2017). Ημερολόγιο ενός επαρχιακού εφημερίου, μτφρ. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου, προλεγόμενα Gilles Philippe, σημείωμα – σημειώσεις Philippe Le Touze, επίμετρο Σταύρος Ζουμπουλάκης. Αθήνα: Πόλις, σ. 253.

Ο Bernanos βάζει στο στόμο του ιερέα Τόρσι, ο οποίος είναι ένας από τους βασικούς ήρωες του αριστουργηματικού Ημερολογίου ενός επαρχιακού εφημερίου, τα παραπάνω λόγια, συνομιλώντας με τον νεαρό άρρωστο πρωταγωνιστή, που άλλος δεν είναι απο τον ίδιο τον συγγραφέα Bernanos. Α.Ι.Κ.

Η Παρθένος Καταφυγή. Γύρω στο 1395. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Σόφια. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Βημόθηρο, τχ. 1 (Χειμώνας 2009-2010), σ. 88.