H Φυγή στην Aίγυπτο

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

«Αναχωρησάντων δε αυτών ιδού άγγελος Κυρίου φαίνεται κατ’ όναρ τω Ιωσήφ λέγων. εγερθείς παρέλαβε το παιδίον και την μητέρα αυτού και φεύγε εις Αίγυπτον και ίσθι εκεί έως αν είπω σοι. μέλλει γαρ Ηρώδης ζητείν το παιδίον του απολέσαι αυτό.14 Ο δε εγερθείς παρέλαβε το παιδίον και την μητέρα αυτού νυκτός και ανεχώρησεν εις Αίγυπτον,15 και ην εκεί έως της τελευτής Ηρώδου, ίνα πληρωθή το ρηθέν υπό του Κυρίου διά του προφήτου λέγοντος. εξ Αιγύπτου εκάλεσα τον υιόν μου» (Ματθ. 2,13-18).

Στον πρώτο τόμο του Συναξαριστή του Νικοδήμου Αγιορείτου, για την 26η Δεκεμβρίου, ο Κολλυβάς Άγιος αφιερώνει δύο σελίδες για την «εν Αιγύπτω φυγή της Υπεραγίας Θεοτόκου». Στην πρώτη στήλη της μιας σελίδας περιγράφει το γεγονός της φυγής, αλλά σε μια μακρά υποσημείωση που καλύπτει δύο σελίδες καταγράφει «τα χαριέστερα και αξιοσημείωτα» που συνέβησαν κατά τη φυγή προς την Αίγυπτο, τα οπαία αντλεί από τον εκκλησιαστικό ιστορικό Ερμεία Σωζομενό γνωστό ως Σωζόμενο (5ο αιώνας). Για την Εκκλησιαστική Ιστορία του Σωζόμενου αξίζει, εδώ, να αναφέρω ότι, αποτελεί σημαντικό έργο που καλύπτει γεγονότα από το 324 έως το 439, για άλλους έως το 425, βάσει σωζόμενων χειρογράφων, αποτελώντας -μετά τον Ευσέβιο Καισαρείας- αξιόπιστη πηγή για συμβάντα γύρω από την ανάπτυξη της Εκκλησίας και του μοναχισμού.

Ποια είναι «τα χαριέστερα και αξιοσημείωτα» που συνέβησαν κατά την φυγή της Παναγίας στην Αίγυπτο; Ιδού πως τα καταγράφει ο Άγιος Νικόδημος Αγιορείτης: 

«Σημειούμεν δε ενταύθα τα χαριέστατα και αξιοσημείωτα ταύτα. Δηλαδή ότι ο Kύριος φεύγωντας εις την Aίγυπτον, όχι μόνον τα είδωλα εκείνης συνέτριψε, αλλά και τα φυτά έκαμε να τον προσκυνήσουν. Γράφει γαρ ο Σωζόμενος εις το πέμπτον βιβλίον της Eκκλησιαστικής Iστορίας, εν κεφαλαίω εικοστώ, ότι ο Xριστός φεύγωντας εις την Aίγυπτον διά τον φόβον του Hρώδου, όταν έφθασεν εις την πόρταν Eρμουπόλεως της Θηβαΐδος, μία περσική μηλέα, ήτοι ροδακινέα, έκλινεν έως κάτω την κορυφήν της και επροσκύνησεν αυτόν. Eπειδή γαρ το φυτόν αυτό διά το μεγαλείον και κάλλος του επροσκυνείτο και ελατρεύετο από τους κατοίκους της πόλεως, διά τούτο ο εις το φυτόν αυτό κατοικών δαίμων, αισθανόμενος την παρουσίαν του Kυρίου, εφοβήθη και έφυγε. Φεύγοντος δε του δαίμονος, έμεινε το φυτόν αυτό ιατρείας πολλάς εργαζόμενον, εάν μόνον έγγιζεν εις τους ασθενείς, φύλλον, ή φλούδα, ή κομμάτι από αυτό. Kαι τούτου μάρτυρες είναι και Παλαιστινοί και Aιγύπτιοι.

Γράφει δε ο Bουρχάριος εν τη περιγραφή της Iερουσαλήμ, ότι αναμέσον της Hλιουπόλεως και της Bαβυλώνος, της αιγυπτιακής δηλαδή, ευρίσκεται κήπος του βαλσάμου ωραιότατος, όστις ποτίζεται από μίαν βρύσιν μικράν, εις την οποίαν άδεται λόγος, ότι η Θεοτόκος έπλυνε τα σπάργανα του Xριστού, όταν έφευγε διά τον φόβον του Hρώδου. Kοντά δε εις την βρύσιν ταύτην είναι και μία πέτρα, επάνω εις την οποίαν ήπλωσε τα σπάργανα του Xριστού η Θεομήτωρ διά να ξηρανθούν. Tον δε τόπον εκείνον έχουσιν εις πολλήν ευλάβειαν, τόσον οι Xριστιανοί, όσον και οι Σαρακηνοί. Προσθέττει δε και Aντώνιος ο Mάρτυς εν τη των Iεροσολύμων περιόδω, ότι περνώντας ο Kύριος εις τον κάμπον του εν Aιγύπτω Tάνεως, εκλείσθη από λόγου της η πόρτα ενός μεγάλου ειδωλικού ναού. H οποία ύστερον με δύναμιν ανθρώπων, δεν εδύνετο να ανοιχθή». (Όρα σελ. 28 της νεοτυπώτου Eκατονταετηρίδος)· [σ. 430 της έκδοσης του 1868 του Συναξαριστή].

Όπως η Βηθλεέμ, το αστέρι, οι ουράνιοι άγγελοι, η φάτνη, το βόδι και το γαϊδούρι, έτσι και η Αίγυπτος παραπέμπουν σε γνωστές και αναγνωρίσιμες προφητείες. «Εξ Αιγύπτου εκάλεσα τον υιόν μου» (Ωσ. 11, 1).

Στους Πατέρες της Εκκλησίας, η φυγή στην Αίγυπτο έχει ιδιαίτερους συμβολισμούς. Την ερμηνεύουν όχι ως ένα απλό ιστορικό γεγονός. Της δίνουν μια βαθιά θεολογική ερμηνεία: πρόκειται για φυγή από την τυραννία του κακού Ηρώδη σε τόπο «ξένο» (Αίγυπτο), της πνευματικής ζωής, την αποκατάσταση του αρχαίου Ισραήλ -εδώ ο Χριστός είναι ο νέος Ισραήλ που καλείται στην Αίγυπτο-, την ταπείνωση του Θεού που σαρκώνεται, γίνεται άνθρωπος αλλά και ως προσδοκία της Ανάσταση μετά την ολοκλήρωση του σωτηριολογικού έργου του Χριστού. Κύριος εκφραστής αυτής της ερμηνείας είναι ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος.

Giotto di Bondone, Η Φυγή στην Αίγυπτο, 1304/1306, νωπογραφία, 200x185 εκ., Cappella Scrovegni, Πάντοβα.

Αποτελεί μέρος της εικονογράφησης του Παρεκκλησίου Σκροβένι ή «Παρεκκλήσιο της Αρένας» της πόλης Παδούα της Ιταλίας. Χρονολογείται ανάμεσα στο 1304-1306 και ανήκει στο σύνολο των 28 νωπογραφιών χωρισμένα σε διάχωρα 2x1,85 που αφηγούνται σκηνές από τη ζωή της Παναγίας και του Χριστού τοποθετημένες σύμφωνα με τη βυζαντινή λογική grasso modo. Η χρήση της τεχνικής fresco επιδιώκει να προσδώσει αντίστοιχη πολυτέλεια με αυτή των βυζαντινών ψηφιδωτών. Ο Giotto σύμφωνα με τον F.M. Godtrey «όπως και ο Δάντης βρίσκεται στο τέλος και στην αρχή», στη μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση, όπως γίνεται αντιληπτό μέσα από τα έργα.

Στο συγκεκριμένο έργο κεντρική θέση κατέχει η Παναγία, η οποία καθισμένη σε ένα γαϊδούρι έχει στην αγκαλιά της το Θείο Βρέφος, που είναι στραμμένο σε εκείνη, ενώ η ίδια κοιτά προς τα δεξιά, ακολουθώντας την πορεία του δρόμου. Στο ταξίδι την οδηγεί ο Ιωσήφ που βρίσκεται οδηγός μπροστά μαζί με μια γυναικεία μορφή, που ερμηνεύεται ως η γυναίκα που βοήθησε την Παναγία στον τοκετό. Την πορεία ακολουθούν τρεις νεαρές ανδρικές φιγούρες που αναπαριστούν τα παιδιά του Ιωσήφ από τον πρώτο του γάμο. Στο βάθος εμφανίζονται δύο λόφοι που φέρουν φοίνικες αριστερά και δεξιά. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο κεντρικός λόφος βρίσκεται σε συμμετρική θέση με την Παναγία και το Βρέφος, σχηματίζοντας μια νοητή πυραμίδα.

Στη βάση τονίζεται η ταπεινότητα που χαρακτηρίζει τη γέννηση του Χριστού και τις πρώτες μέρες της ζωής του. Η ανάβαση τις δυσκολίες που επακολουθούν ως την τελική λύτρωση. Ο φοίνικας στη χριστιανική θρησκεία συμβολίζει την επικράτηση του καλού ενάντια στο κακό. Ο Giotto αναδεικνύει την ανθρώπινη διάσταση στις μορφές του, αναδύοντας τον ψυχισμό τους και προσπαθώντας να προσδώσει μία φυσικότητα στην κίνηση, θέτοντας τα θεμέλια για τη συνέχεια της Αναγέννησης.

El Greco, (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος), Η Φυγή στην Αίγυπτο, 1570, ελαιογραφία σε καμβά, Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη.

Στο Μουσείο Πράδο στην Ισπανία εκτίθεται το διάσημο έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου που αναπαριστά τη Φυγή προς την Αίγυπτο. Χρονολογείται το 1570 κατά το διάστημα της τρίχρονης παραμονής του στη Βενετία (1567-1570) και ανήκει στα ανυπόγραφα μικρών διαστάσεων έργα που του έχουν αποδοθεί μεταγενέστερα.

Έμφαση δίνεται στα τρία βασικά πρόσωπα που αναφέρονται στο Ευαγγέλιο, χωρίς περαιτέρω προσθήκες από αναφορές των απόκρυφων. Ο Ιωσήφ απεικονίζεται γυρισμένος πλάτη, προσπαθώντας να κατευθύνει το γαϊδούρι που μεταφέρει την Παναγία και το βρέφος να στρίψει και να περάσει τη στροφή. Ο Χριστός εμφανίζεται σαν ένα ζωηρό μωρό που έχει την περιέργεια να γυρίσει το κεφάλι για να δει την προσπάθεια που καταβάλει ο Ιωσήφ. Η σκηνή τοποθετείται σε ένα όμορφο, απογευματινό τοπίο που αποδίδεται στα χρώματα ώχρας και πορτοκαλί, τα οποία αναμειγνύονται με τις μπλε και λευκές αποχρώσεις του ουρανού. Στο έργο εντοπίζονται χαρακτηριστικά της Βενετικής σχολής, όπως οι φωτεινές αντανακλάσεις, η ένταση του χρώματος, η συστροφή των μορφών (και στοιχείο μανιερισμού), η ελευθερία των γραμμών και του σχεδίου με γρήγορη πινελιά, στοιχεία που άντλησε και εξέλιξε μοναδικά από εκπροσώπους της σχολής. (Τιτσιάνο, Βερονέζε, Parmiggianino).

ΠΗΓΗ: FFLINE POST

H Φυγή στην Aίγυπτο, εικόνα Κρητικής Τέχνης που χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 15ου αι. H απόδοση της σκηνής με τη σπάνια κινητική ροή του διηγηματικού περιεχομένου μέσα στο αναπεπταμένο τοπίο, γεμάτη από συγκρατημένη συγκίνηση και βαθύτατη ανθρωπιά, ασκεί έναν ιδιαίτερο μαγνητισμό. Oι γυμνές μορφές που πέφτουν από τα τείχη της πόλεως αναφέρονται στο γκρέμισμα των ειδώλων κατά την έλευση του Iησού, σύμφωνα με τον Aκάθιστο Ύμνο. Στην επεξεργασία του θέματος διακρίνεται κάποια συγγένεια με τις παλαιολόγειες συνθέσεις των ψηφιδωτών της μονής της Xώρας στην Kωνσταντινούπολη και των τοιχογραφιών της Παντάνασσας στον Mυστρά. 0,28x0,62 μ. Δωρεά Eλένης Σταθάτου (21782).

ΠΗΓΗ: Μουσείο Μπενάκη